به قول مولوى : دوزخ است اين نفس و دوزخ اژدهاست * كو به درياها نگردد كم و كاست هفت دريا را درآشامد هنوز * كم نگردد سوزش آن خلق سوز عالمى را لقمه كرد و در كشيد * معده‌اش نعره زنان هل من مزيد « 1 » « هل من مزيد » اشاره است به آية : يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَ تَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ « 2 » ؛ در روز قيامت به دوزخ گفته مىشود آيا پر شدى از گنهكاران ؟ در جواب مىگويد : آيا بيش از اين هستند كه تناول كنم ؟ شناخت زيادت و نقصان ايام عمر شناخت سود و زيان ايام و صرف عمر گرانبها سه چيز است : و اما معرفة الزيادة و النقصان من الايام فانها تستقيم بثلاثه اشياء : سماع العلم ، و اجابة دواعى الحرمه و صحبة الصالحين . الف ) استماع علم : يعنى حضور در مجالس علما و فراگيرى احكام شريعت و طريقت است كه اين شرط اول است ؛ گدايى بر در پيران طريقت و عالمان حقيقت وجود سالك را گوهرين مىكند . به قول حافظ : گدايى در ميخانه طرُفه اكسيرى است * گر اين عمل بكنى خاك ، زر توانى كرد ب ) اجابت دواعى حرمت در درون آدمى داعى و بازدارنده‌اى وجود دارد كه انسان را از گناه منع مىكند . اما بىاعتنايى انسان تدريجا او را ضعيف مىنمايد ، تا جايى كه حالت بازدارندگى را از دست مىدهد . سالك بيدار و هوشيار بايد كاملا نداى اين داعى يا دواعى را در برابر منهيات اجابت كند و حرمت‌هاى الهى را بزرگ شمارد كه تعظيم حرمت‌هاى الهى

--> ( 1 ) . مثنوى ، دفتر اول ، بيت 1380 . ( 2 ) . ق / 30 .